روایت یک قرن تحول
در ایران روند توسعه فناوریهای ارتباطی سابقهای بیش از یک قرن دارد. نخستین خط تلگراف در دوران قاجار (اواسط قرن نوزدهم میلادی) راهاندازی شد و اولین تماس تلفنی در ایران در اواخر قرن نوزدهم برقرار گردید. در طی سده بیستم، شبکه مخابرات کشور به تدریج گسترش یافت.
در دوران پهلوی (دهههای ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ شمسی) سرمایهگذاری قابل توجهی در ایجاد خطوط تلفن شهری و بینشهری صورت گرفت و شرکت مخابرات ایران در سال ۱۳۵۰ تأسیس شد تا متولی توسعه شبکه تلفن ثابت در کشور باشد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، علیرغم چالشهای جنگ تحمیلی در دهه ۱۳۶۰، توسعه زیرساخت مخابراتی ادامه یافت و در اواخر دهه ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ (معادل ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی) ضریب دسترسی خانوارها به تلفن ثابت افزایش چشمگیری یافت. تا اواخر دهه ۱۳۷۰ بسیاری از شهرها و روستاهای بزرگ به شبکه تلفنی متصل شدند. در همین دوره، تلفن همراه نیز به تدریج وارد ایران شد؛ اولین شبکه موبایل کشور در سال ۱۳۷۳ توسط شرکت مخابرات راهاندازی گردید که ابتدا تعداد محدودی مشترک در تهران را پوشش میداد. طی دهه ۱۳۸۰ با توسعه شبکه نسل دوم (2G) و عرضه سیمکارت به عموم، تلفن همراه از کالایی لوکس به یک سرویس همگانی تبدیل شد. ورود اپراتور دوم (ایرانسل) در سال ۱۳۸۵ رقابت را افزایش داد و شمار مشترکان موبایل به سرعت بالا رفت. به طور کلی تا حوالی سال ۱۳۹۰ شبکه مخابرات ایران شامل دهها میلیون خط تلفن ثابت و همراه بود که زیرساخت ارتباط صوتی و پیامکی کشور را تشکیل میداد.
ورود اینترنت و گسترش آن
اینترنت در ایران از اوایل دهه ۱۳۷۰ شمسی (حدود ۱۹۹۳ میلادی) وارد عرصه شد. نخستین اتصال اینترنتی ایران برای مقاصد پژوهشی و دانشگاهی از طریق مرکز تحقیقات فیزیک نظری برقرار گردید و دامنه ملی کشور (.ir) نیز در سال ۱۹۹۴ ثبت شد. در سالهای ابتدایی، اینترنت عمدتاً در اختیار دانشگاهها و برخی سازمانهای دولتی بود، اما به تدریج در اواخر دهه ۱۳۷۰ سرویسدهندگان اینترنت شروع به ارائه خدمات به عموم مردم کردند. نسل اول کاربران خانگی در ایران از طریق دایلآپ و مودمهای تلفنی به اینترنت متصل میشدند که سرعتی حداکثر در حد ۵۶kbps داشت.
با آغاز دهه ۱۳۸۰ شمسی، تعداد کاربران اینترنت در ایران روندی صعودی گرفت و دولت نیز درصدد برآمد تا زیرساختهای لازم را فراهم کند. در میانه دهه ۱۳۸۰، فناوری ADSL (اینترنت پرسرعت ثابت) توسط شرکتهای بخش خصوصی و مخابرات عرضه شد که نسبت به دایلآپ سرعت بهتری داشت، هرچند پوشش آن محدود به شهرهای بزرگ بود. همچنین شبکه انتقال دادهها (زیرساخت اینترنت بینالملل) توسط شرکت فناوری اطلاعات و شرکت ارتباطات زیرساخت توسعه یافت تا پهنای باند بینالمللی ایران را افزایش دهد. آمار کاربران اینترنت ایران از کمتر از یک درصد جمعیت در اواسط دهه ۱۳۷۰ به حدود ۳۵٪ در سال ۱۳۹۰ رسید.
یک جهش بزرگ در ضریب نفوذ اینترنت در ایران در دهه ۱۳۹۰ با ورود اینترنت پهنباند سیار رخ داد؛ در سال ۱۳۹۳ اپراتورهای همراه نسل سوم (3G) و پس از آن نسل چهارم (4G/LTE) را ارائه کردند که دسترسی میلیونها نفر به اینترنت پرسرعت روی گوشی همراه را امکانپذیر ساخت. در نتیجه طی کمتر از یک دهه، درصد استفادهکنندگان اینترنت در کشور به میزان قابل توجهی افزایش یافت و اکنون بیش از ۸۰ درصد جمعیت ایران کاربر اینترنت هستند. این تحول اینترنتی، بنیان اقتصاد دیجیتال و ارتباطات آنلاین را در ایران پایهریزی کرد.
زیرساختها: شبکه ملی اطلاعات، دیتاسنترها, هاستینگ داخلی
با گسترش استفاده از اینترنت، مقوله حاکمیت داده و توسعه زیرساختهای بومی در ایران اهمیت یافت. از اواخر دهه ۱۳۸۰ ایده شبکه ملی اطلاعات مطرح شد؛ شبکهای پرسرعت و امن در داخل کشور که خدمات اینترنتی را در صورت اختلال ارتباطات بینالملل نیز پایدار نگه دارد. اجرای شبکه ملی اطلاعات در دهه ۱۳۹۰ به طور جدی پیگیری شد و شامل توسعه مرکزهای داده داخلی، میزبانی وب بومی و تبادل ترافیک داخلی بود. دولت با ایجاد مراکز IX (نقاط تبادل اینترنت) در تهران و سایر شهرها تلاش کرد تا مسیر ترافیک داخلی را کوتاه کند. شرکتهای خصوصی نیز دیتاسنترهای متعددی برای میزبانی وبسایتهای ایرانی و اپلیکیشنهای محلی احداث کردند. بر اثر این اقدامات، اکنون بخش عمدهای از خدمات پربازدید در داخل کشور میزبانی میشود و اتکا به پهنای باند خارجی کاهش یافتهاست. در کنار این، توسعه شبکه فیبر نوری داخلی نیز شتاب گرفت؛ به طوری که تا سال ۱۴۰۱ شهرهای بزرگ و بسیاری از شهرهای متوسط تحت پوشش فیبر نوری قرار گرفتند. از منظر پروتکلها و استانداردها نیز ایران همگام با دنیا پیش رفت؛ شبکهها به IPv6 مجهز شده و سامانههای روتینگ پیشرفته در مراکز اینترنتی کشور به کار گرفته شدهاند. به طور کلی، زیرساخت ارتباطی ایران در دهههای اخیر به سوی خودکفایی نسبی و بهبود کیفیت سرویس برای کاربران داخلی حرکت کردهاست، هرچند هنوز در اوج فناوریهای جهانی (مثلاً در سرعت متوسط اتصال یا گستردگی فیبر) با کشورهای پیشرو فاصله دارد.
خدمات ابری بومی و رشد هوش مصنوعی در ایران
روند رایانش ابری در ایران با اندکی تأخیر نسبت به جهان آغاز شد اما در سالهای اخیر شتاب گرفتهاست. در دهه ۱۳۹۰ تعدادی دیتاسنتر بزرگ و سرویسدهنده ابری داخلی پا به عرصه گذاشتند که خدماتی نظیر میزبانی ابری، سرورهای مجازی و شبکه تحویل محتوا (CDN) ارائه میدهند. هرچند عدم دسترسی ایران به پلتفرمهای ابری غولهای جهانی به دلیل تحریمها چالشی بوده، اما بازار ابری کشور به سمت رشد در حال حرکت است و سازمانها و کسبوکارهای بیشتری به استفاده از زیرساخت ابری بومی روی میآورند.
هوش مصنوعی در ایران نیز در سالهای اخیر مورد توجه ویژه قرار گرفتهاست. از منظر پژوهشی، ایران جزو ۲۰ کشور اول جهان از نظر تعداد مقالات علمی در این حوزه بوده و دانشگاههای برتر کشور در زمینههایی همچون یادگیری ماشین، پردازش زبان فارسی و رباتیک فعال هستند. از منظر کاربردی، شرکتهای دانشبنیان متعددی در زمینه هوش مصنوعی ظهور کردهاند که روی حوزههایی مانند بینایی کامپیوتر، تحلیل داده و سلامت هوشمند کار میکنند. برخی استارتاپهای ایرانی با بهرهگیری از هوش مصنوعی خدماتی نظیر تشخیص گفتار فارسی، پیشنهاد کالا در فروشگاههای آنلاین و سیستمهای توصیهگر محتوا را توسعه دادهاند. دولت نیز با ایجاد آزمایشگاهها و مراکز نوآوری مانند آزمایشگاه ملی یادگیری عمیق، در پی حمایت از رشد هوش مصنوعی است. هرچند اندازه بازار هوش مصنوعی در ایران هنوز کوچکتر از کشورهای پیشرفته است، اما روند استفاده از الگوریتمهای هوشمند در صنایع از جمله بانکداری، حملونقل شهری و کشاورزی هوشمند رو به افزایش است و انتظار میرود در آینده سهم پررنگتری در صنعت ICT ایران داشته باشد.
