ظهور فناوری اطلاعات و ارتباطات در جهان با اختراع تلگراف در قرن نوزدهم آغاز شد. تلگراف در دهه ۱۸۴۰ میلادی برای نخستین بار امکان ارسال سریع پیام را فراهم کرد و پایهای برای شبکههای ارتباطی گسترده شد. با اختراع تلفن توسط الکساندر گراهامبل در سال ۱۸۷۶، ارتباط صوتی مستقیم میان افراد در فواصل دور میسر گردید و شبکههای تلفنی در اوایل قرن بیستم به سرعت در بسیاری از کشورها توسعه یافتند.
این پیشرفتها زمینهساز عصر ارتباطات شدند و مقدمهای بودند بر پیدایش اینترنت در نیمه دوم قرن بیستم. اینترنت که ریشه در پروژه آرپانت در سال ۱۹۶۹ دارد، در ابتدا شبکهای پژوهشی بود که دانشگاهها و مراکز نظامی را متصل میکرد. اما با توسعه پروتکلهای پایه مانند TCP/IP در دهه ۱۹۷۰ و اختراع وب جهانگستر در سال ۱۹۸۹ توسط تیم برنرزلی، اینترنت به شبکهای جهانی برای عموم مردم تبدیل شد.
در دهه ۱۹۹۰ میلادی، اینترنت بهصورت تجاری در دسترس قرار گرفت و تا پایان این دهه میلیونها کاربر در سراسر جهان به آن پیوستند. رشد انفجاری اینترنت در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیستویکم، جهان را وارد عصر اطلاعات کرد.
رشد زیرساختهای اینترنتی
با گسترش اینترنت، زیرساختهای فنی مرتبط با آن نیز به طور پیوسته ارتقاء یافت. در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، بهکارگیری فیبر نوری در شبکههای مخابراتی سرعت و ظرفیت انتقال دادهها را به شکل چشمگیری افزایش داد و ستون فقرات اینترنت جهانی بر پایه کابلهای فیبر نوری زیردریایی میان قارّهها شکل گرفت. همچنین مراکز میزبان وب و دیتاسنترها بهعنوان بسترهای نگهداری سرورها و اطلاعات، رشد کردند. نخستین دیتاسنترهای مدرن در دهه ۱۹۹۰ برای میزبانی وبسایتها و خدمات آنلاین ایجاد شدند و در دهه ۲۰۰۰ با افزایش نیاز به پردازش و ذخیرهسازی، شمار و مقیاس آنها به شدت افزایش یافت. توسعه پروتکلهای ارتباطی نیز همگام با سختافزار پیش رفت؛ برای مثال، پروتکل HTTP که پایه وب است در سال ۱۹۹۱ معرفی شد و نسخههای امنتر (HTTPS) و کارآمدتر آن در دهههای بعد به کار گرفته شدند. به موازات آن، سیستم نام دامنه (DNS) در دهه ۱۹۸۰ راهاندازی شد تا مسیریابی در شبکه جهانی تسهیل شود. این پیشرفتهای زیرساختی موجب شدند اینترنت از یک شبکه محدود دانشگاهی به شبکهای جهانی با قابلیت ارائه سرویس به میلیاردها کاربر تبدیل گردد.
ظهور خدمات ابری
یکی از تحولات اساسی در صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات طی اوایل قرن بیستویکم، ظهور مفهوم رایانش ابری است. اگرچه ایده پردازش متمرکز و اشتراک منابع سابقهای طولانی دارد، اما ارائه خدمات ابری به شکل امروزی از میانه دهه ۲۰۰۰ میلادی فراگیر شد. در سال ۲۰۰۶ شرکت آمازون با معرفی سرویسهای وب آمازون (AWS) آغازگر عصر جدیدی در میزبانی و پردازش ابری شد. پس از آن مایکروسافت آژور و گوگل کلاد نیز وارد بازار شدند و مدلهای زیرساخت بهعنوان سرویس(IaaS) و پلتفرم بهعنوان سرویس (PaaS) رواج یافت. خدمات ابری به سازمانها و استارتاپها امکان داد بدون نیاز به سرمایهگذاری سنگین در سختافزار، از قدرت پردازش و ذخیرهسازی عظیم بهرهمند شوند. نتیجه این روند، رشد انفجاری بازار رایانش ابری بود. این جهش خارقالعاده نشاندهنده تغییر پارادایم در زیرساختهای ICT جهانی است؛ به طوری که امروزه بخش قابل توجهی از خدمات آنلاین (از شبکههای اجتماعی گرفته تا سرویسهای سازمانی) بر بستر ابر ارائه میشوند. رایانش ابری همچنین مفاهیم جدیدی چون محاسبات بدون سرور و میکروسرویسها را ترویج داد که توسعه نرمافزارهای مقیاسپذیر را آسانتر کردهاند.
توسعه هوش مصنوعی و تأثیر آن بر ICT
هوش مصنوعی (AI) یکی دیگر از پیشرانهای مهم تحول ICT در نیم قرن اخیر بوده است. پژوهش در زمینه هوش مصنوعی از دهه ۱۹۵۰ آغاز شد، اما تا دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ پیشرفت آن عمدتاً در محیطهای دانشگاهی و پروژههای خاص بود. در دهه ۱۹۹۰ موفقیتهایی مانند پیروزی کامپیوتر Deep Blue در برابر قهرمان شطرنج توجه عموم را به قابلیتهای هوش مصنوعی جلب کرد. با ورود به دهه ۲۰۰۰، همزمان با انفجار دادههای دیجیتال و افزایش توان پردازشی، رویکردهای یادگیری ماشین و به ویژه یادگیری عمیق رونق گرفتند.
در حدود سال ۲۰۱۲، پیشرفتی چشمگیر در حوزه بینایی کامپیوتر به واسطه بهکارگیری شبکههای عصبی عمیق حاصل شد؛ این تحول با پیروزی مدل AlexNet در رقابت معتبرImageNet همراه بود و آغازگر موج جدیدی از کاربردهای عملی یادگیری عمیق در زمینههای گوناگون از جمله تشخیص تصویر، گفتار و زبان طبیعی گردید. پس از آن، سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ فناوری روی هوش مصنوعی شتاب بیسابقهای گرفت و هوش مصنوعی به شکل گستردهای در محصولات و خدمات ICT به کار گرفته شد؛ از موتورهای جستجو و دستیارهای صوتی گرفته تا توصیهگرهای محتوای شبکههای اجتماعی. این روند موجب شد هوش مصنوعی به بخش جداییناپذیر از زیرساختهای ICT تبدیل شود، بهطوری که امروزه مراکز داده عظیم ویژه پردازشهای هوش مصنوعی نظیر مزارع GPU احداث شده و الگوریتمهای هوشمند در مدیریت شبکهها و بهینهسازی سرویسها نقش کلیدی دارند. پیشرفت هوش مصنوعی نه تنها خود یک روند مهم در ICT است، بلکه با تسریع در نوآوریها، بر سایر حوزهها (از جمله شبکههای ارتباطی، امنیت سایبری و توسعه نرمافزار) نیز تأثیر فزایندهای گذاشتهاست.
پیدایش و رشد استارتاپها در جهان
استارتاپهای فناوری بهعنوان موتور نوآوری در ICT طی چند دهه اخیر پدیدار شده و رشد کردهاند. اگرچه شرکتهای نوپای فناوری پیش از این نیز وجود داشتند (مثلاً مایکروسافت و اپل در دهه ۱۹۷۰ به عنوان استارتاپ آغاز به کار کردند)، اما اصطلاح «استارتاپ» به شکل امروزی عمدتاً پس از شکلگیری حباب داتکام در اواخر دهه ۱۹۹۰ رایج شد. در آن دوران، هزاران شرکت اینترنتی نوپا تأسیس شدند که بسیاری شکست خوردند، اما برخی (مثل آمازون و گوگل) به غولهای فناوری بدل گشتند. پس از ترکیدن حباب داتکام در سال ۲۰۰۰, برای مدتی رشد استارتاپها آهستهتر شد، اما با ظهور وب ۲.۰ در میانه دهه ۲۰۰۰ (شبکههای اجتماعی، وبسایتهای تعاملی و سرویسهای موبایلی) موج جدیدی از استارتاپهای موفق شکل گرفت. به ویژه با معرفی گوشیهای هوشمند (آیفون در ۲۰۰۷) و گسترش اپلیکیشنهای موبایل، مدلهای کسبوکار نوینی متولد شد و شرکتهای نوپایی مانند فیسبوک، اوبر و ایربیانبی ظرف چند سال به ارزشهای میلیاردی رسیدند. فرهنگ کارآفرینی فناوری از سیلیکونولی فراتر رفت و اکوسیستمهای استارتاپی در اروپا، آسیا و سایر مناطق نیز پدید آمدند. تعداد شرکتهای خصوصی با ارزش بیش از ۱ میلیارد دلار (موسوم به یونیکورن) شاخصی از رشد این حوزه است که به طور مستمر افزایش یافتهاست. افزایش سرمایهگذاری جسورانه در حوزه فناوری که در سال ۲۰۲۱ به اوج تاریخی خود رسید، نشانگر تمایل سرمایهگذاران به یافتن غولهای بعدیICT است. ظهور شتابدهندهها و مراکز نوآوری در اقصی نقاط جهان نیز به رشد استارتاپها کمک کرده و امروزه استارتاپهای فناوری نقشی محوری در اقتصاد دیجیتال بسیاری از کشورها ایفا میکنند.
